Το “παράδοξο της φειδούς” (paradox of thrift) αποτελεί ένα οικονομικό φαινόμενο που φαίνεται αντιφατικό. Όμως, εξηγεί με ενδιαφέρον τρόπο τη σχέση μεταξύ της ατομικής και της συλλογικής οικονομικής συμπεριφοράς. Το παράδοξο αυτό δείχνει πώς οι καλές προθέσεις για εξοικονόμηση μπορούν να οδηγήσουν σε απρόβλεπτα και, μερικές φορές, αρνητικά αποτελέσματα για την οικονομία στο σύνολό της.

Η Ουσία του Παράδοξου της Φειδούς

Όταν ένα άτομο αποφασίζει να εξοικονομήσει χρήματα, να αποταμιεύσει περισσότερα, η πράξη αυτή μοιάζει λογική και επωφελής για το ίδιο. Η αποταμίευση βοηθά στη διαχείριση οικονομικών κρίσεων, στην εξασφάλιση για το μέλλον και στην επίτευξη οικονομικών στόχων.

Τι γίνεται, όμως, όταν όλοι ταυτόχρονα αποφασίζουν να εξοικονομήσουν χρήματα;

Εδώ αναδύεται το παράδοξο. Σε μια οικονομία, το εισόδημα ενός ατόμου είναι η δαπάνη κάποιου άλλου. Αν όλοι μειώσουν τις δαπάνες τους και αυξήσουν την αποταμίευση, η ζήτηση για αγαθά και υπηρεσίες μειώνεται, οδηγώντας σε μείωση των κερδών των επιχειρήσεων, απολύσεις εργαζομένων και, τελικά, επιβράδυνση της οικονομίας. Αντί για προστασία από μελλοντικά προβλήματα, η υπερβολική φειδώ μπορεί να επιφέρει ύφεση.

Παράδειγμα από μια μικρή κοινότητα

Ας υποθέσουμε ότι μια οικογένεια αποφασίζει να μειώσει τις δαπάνες της για ψυχαγωγία και να αποταμιεύσει. Αυτό φαίνεται λογικό για να διασφαλίσει το μέλλον της. Ωστόσο, όταν πολλές οικογένειες στην κοινότητα κάνουν το ίδιο, οι επιχειρήσεις ψυχαγωγίας, όπως καφέ και εστιατόρια, βλέπουν μείωση στα έσοδά τους. Αυτό μπορεί σε μείωση των εσόδων των επιχειρήσεων και να οδηγήσει σε απολύσεις ή ακόμη και στο κλείσιμο αυτών των επιχειρήσεων. Η μείωση των εισοδημάτων που θα προκύψει, μπορεί να επηρεάσει και άλλες αγορές, όπου η μειωμένη κατανάλωση μπορεί να οδηγήσει σε συνολική ύφεση.

Το Παράδειγμα της Ελληνικής Οικονομίας

Ένα ζωντανό παράδειγμα του παραδόξου της φειδούς είναι η ελληνική οικονομία μετά το 2008, όταν βυθίστηκε βαθύτερα στην ύφεση λόγω των οριζόντιων περικοπών σε μισθούς και συντάξεις.

Όταν ξέσπασε η οικονομική κρίση στην Ελλάδα, οι πολιτικές λιτότητας είχαν ως κεντρικό στόχο τη μείωση του χρέους και την αναδιάρθρωση της οικονομίας. Ένα από τα κύρια εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν ήταν οι οριζόντιες περικοπές στους μισθούς και τις συντάξεις, μαζί με την αύξηση της φορολογίας. Αν και αυτές οι αποφάσεις υποτίθεται ότι είχαν ως στόχο να βελτιώσουν τα δημοσιονομικά της χώρας, στην πράξη επιδείνωσαν το οικονομικό κλίμα.

Η μείωση του εισοδήματος των νοικοκυριών οδήγησε σε δραματική μείωση της ζήτησης για αγαθά και υπηρεσίες. Οι επιχειρήσεις βρέθηκαν σε αδιέξοδο καθώς οι πωλήσεις τους έπεσαν, γεγονός που προκάλεσε μαζικές απολύσεις και περαιτέρω αύξηση της ανεργίας. Έτσι, δημιουργήθηκε ένας φαύλος κύκλος όπου η λιτότητα, αντί να βοηθήσει την οικονομία, την οδήγησε βαθύτερα στην ύφεση. Οι άνθρωποι αποταμίευαν περισσότερο από φόβο για το μέλλον, αλλά αυτό οδήγησε σε μείωση της κατανάλωσης, επιδεινώνοντας την κατάσταση.

Η ύφεση στην Ελλάδα συνεχίστηκε για χρόνια, καθώς οι προσδοκίες για ένα δύσκολο μέλλον έκαναν τους ανθρώπους να κρατούν τα χρήματά τους, επιβραδύνοντας την κυκλοφορία τους στην οικονομία.

Οι Προσδοκίες Δημιουργούν την Πραγματικότητα

Το παράδοξο της φειδούς έχει να κάνει με τις προσδοκίες και την αντίληψη για την οικονομία. Όταν οι καταναλωτές αναμένουν ύφεση, γίνονται πιο προσεκτικοί στις δαπάνες τους. Αυτή η μείωση της ζήτησης είναι ακριβώς αυτό που μπορεί να οδηγήσει σε επιδείνωση της οικονομίας. Με άλλα λόγια, οι προσδοκίες της ύφεσης μπορεί να είναι αυτές που την προκαλούν.

Στην ελληνική κρίση, οι πολιτικές λιτότητας δημιούργησαν ένα περιβάλλον όπου όλοι περίμεναν χειρότερες οικονομικές συνθήκες, και έτσι οι ίδιες οι πολιτικές αυτές ενίσχυσαν την ύφεση αντί να την αποτρέψουν.

Συμπέρασμα

Το παράδοξο της φειδούς μας υπενθυμίζει ότι η οικονομία είναι ένα δίκτυο αλληλοεξαρτώμενων ενεργειών. Η ατομική εξοικονόμηση είναι σημαντική, ακόμη και όταν γίνεται σε μεγάλη κλίμακα και σπάνια έχει καταστροφικές επιπτώσεις στην ευρύτερη οικονομία. Δεν ισχύει όμως το ίδιο με τις περικοπές στα εισοδήματα και την αύξηση των φόρων ειδικά όταν είναι μακροχρόνιες. Όπως είδαμε και στην περίπτωση της Ελλάδας μετά το 2008, οι πολιτικές που στοχεύουν στην εξοικονόμηση μπορούν να προκαλέσουν το αντίθετο αποτέλεσμα από αυτό που επιδιώκουν, οδηγώντας σε βαθύτερη ύφεση.